Na forach warsztatowych najmniej jest wiadomości o metodach diagnostycznych. Metoda to sposób postępowania w przypadku nie tylko konkretnego uszkodzenia, ale również w wielu podobnych. To wykonywane krok po kroku pomiary, czynności i analizy, które zbliżają nas do wykrycia usterki.

Uniwersalne metody, mające zastosowanie w różnych samochodach, pozwalają na szybsze i skuteczniejsze rozwiązywanie problemów. W wielu przypadkach stanowią jedyny sposób na zlokalizowanie trudnej usterki. Niestety, na forach diagnostycznych zazwyczaj opisywane jest konkretne uszkodzenie, a pomija się metodę diagnostyczną. Brakuje opisów czynności oraz pomiarów, które doprowadziły do ustalenia przyczyny.

Najczęściej poszukiwane są informacje wskazujące od razu na konkretną usterkę. Wpisujemy markę samochodu, krótki opis objawów, po czym przeszukujemy internet z nadzieją, że ktoś już zetknął się z takim samym problemem i podał rozwiązanie. Oczywiście takie podejście ma sens – dzięki temu możemy szybko naprawić samochód – ale rodzi się pytanie: czy autor zdradził, jak do tego doszedł? Może przeprowadził wiele prób, stosując różne metody diagnostyczne, zanim wybrał tę optymalną.

Właśnie takich informacji brakuje na forach, a to one są najcenniejsze – umożliwiają naprawę nie tylko konkretnego pojazdu, ale również innych z trudnymi do wykrycia uszkodzeniami. Brakuje takich informacji, jak: zmierzyłem, użyłem takiego przyrządu, zinterpretowałem kod błędu w ten sposób, zasymulowałem działanie danego czujnika, oszukałem przepływomierz i tak dalej. Niestety, często wygląda to tak, jakby metody diagnostyczne były „tajemnicą” autora. Samo pochwalenie się naprawionym samochodem to dopiero początek – prawdziwą wartością jest opis zastosowanej metody.

Proste metody diagnostyczne
Zacznijmy od podstaw, czyli od pracy ze skanerem diagnostycznym. Jedną z użytecznych funkcji jest test elementów wykonawczych. To bardzo bogata metoda sprawdzania różnych elementów, na przykład dowolnych zaworów. Zazwyczaj mamy do czynienia z zaworami uruchamianymi elektromagnesem, które regulują przepływ powietrza lub płynu. Po starcie testu słyszymy charakterystyczny dźwięk uruchamianego zaworu. Zazwyczaj siedzimy wówczas za kierownicą i przeprowadzamy test „na słuch”, nie widząc tego, co dzieje się pod maską. W ten sposób potwierdzamy jedynie sprawność elektromagnesu, sterownika i przewodów elektrycznych, ale nic ponadto. O wiele większe znaczenie ma test elementów wykonawczych.

Można przeprowadzić kontrolę przepływu danego medium. Jeżeli jest to powietrze, pompką z manometrem możemy sprawdzić, na ile zawór otwiera się i zamyka. Często podczas takich prób uwidacznia się nieszczelność zaworka lub przewodów doprowadzających powietrze. Warto w trakcie testu poruszać przewodami elektrycznymi, wtyczkami i rurkami od powietrza lub płynu. Duże znaczenie ma też bezpośrednia obserwacja takiego zaworka, który może działać tylko chwilowo albo zadziałać raz, a później już nie. Podczas pracy może też nadmiernie się nagrzewać, co będzie świadczyło o jego niesprawności.

Skaner diagnostyczny po to jest przenośny, abyśmy mogli podejść z nim do każdego miejsca przy samochodzie, pochylić się nad kontrolowanym elementem i wydać polecenie działania.

Diagnostyka przy pracującym silniku
Opisany test dotyczył sprawdzania elementów przy wyłączonym silniku. Wiele podzespołów można jednak sprawdzić dopiero na uruchomionym silniku, gdy zmieniają się wartości parametrów eksploatacyjnych. To właśnie je trzeba umieć odczytać i prawidłowo zinterpretować.

Testując działanie danego elementu, powodujemy zmianę wielu parametrów związanych z danym układem. Każde zakłócenie w torze przepływu powietrza wywołuje zmiany we wskazaniach przepływomierza i czujnika ciśnienia w kolektorze dolotowym. Ocena, czy są one prawidłowe, wymaga doświadczenia. O ile warsztatowcy z większym doświadczeniem weryfikują je w sposób intuicyjny, to początkujący mogą mieć z tym problemy. Najlepszą metodą nauki wartości parametrów eksploatacyjnych jest obserwowanie ich w sprawnym samochodzie. W ten sposób zdobywamy doświadczenie, które zaprocentuje w przyszłości.

Wiele lat temu miałem taki zwyczaj, że przed oddaniem samochodu, oczekując na właściciela, przeprowadzałem pomiary wybranego elementu i zapisywałem wyniki. Notowałem na przykład numer przepływomierza oraz wskazania na biegu jałowym i przy kilku różnych prędkościach obrotowych silnika. Po paru latach miałem już gruby zeszyt, który zyskiwał duże znaczenie w trakcie diagnostyki.

Nie warto jednak ograniczać się tylko do charakterystyki wybranych elementów. Duże znaczenie mają też funkcje, na przykład działanie zaworu EGR. W silnikach wysokoprężnych zawór ten uruchamiany jest w różnych momentach pracy silnika. Warto wiedzieć, kiedy jest włączany, a kiedy wyłączany – nawet na biegu jałowym. Takie dane trudno znaleźć w internecie czy nawet na stronach pomocy autoryzowanych serwisów, dlatego warto tworzyć własne bazy danych.
Obserwując działanie różnych urządzeń w pracy silnika, wydaje nam się, że zapamiętamy te zjawiska. Niestety zazwyczaj tak nie jest, tylko zapisane obserwacje pozwolą nam na utrwalenie na przyszłość cennych wiadomości.

Co jest przyczyną, a co skutkiem?
W diagnostyce często musimy odpowiadać na pytanie: co jest przyczyną, a co skutkiem? Systemy autodiagnostyki nie są doskonałe, a generowane błędy należy traktować jako wskazówkę. Przykład: jeżeli zawór odpowietrzania zbiornika paliwa pracuje źle, to skutkiem mogą być błędne wskazania sondy lambda. W efekcie pojawia się błąd związany z sondą, choć przyczyna leży zupełnie gdzie indziej.

Diagnostyka polega na umiejętności sprawdzania poszczególnych elementów i oceny współpracy całego układu. Niekiedy musimy sami wymyślić sposób na weryfikację podejrzanego podzespołu, ale najważniejsze jest zrozumienie działania urządzenia oraz zależności pracujących elementów wykonawczych od wskazań czujników i programu w danym sterowniku. Należy też zwrócić uwagę, że we współczesnym samochodzie układy funkcjonalne współpracują ze sobą, a więc funkcje i zależności pracy danego układu zależą też od innych układów, sterowników. Te informacje również są cenne, gdyż pozwalają zrozumieć funkcjonowanie pojazdu jako całości.

Dlatego warto robić notatki: schematy, wykresy, zapis parametrów pracy. Sam proces zapisywania i porządkowania wiedzy to część nauki, która na pewno się zwróci – jeśli nie jutro, to za kilka lat.

Stanisław Mikołaj Słupski
Politechnika Lubelska
Katedra Elektrotechniki i Technologii Inteligentnych